سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (ohss)
سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (ohss)
مقدمه: سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (Ohss)یک عارضه احتمالی و خطرناک است که معمولاً پس از استفاده از داروهای تحریککننده تخمکگذاری در فرآیندهای درمان ناباروری، بهویژه در روشهای لقاح آزمایشگاهی (IVF)رخ میدهد. این سندرم به دلیل پاسخ بیش از حد تخمدانها به هورمونهای تزریقی رخ میدهد و میتواند علائم خفیف تا شدید ایجاد کند. این مقاله به بررسی علل، علائم، عوامل خطر، و روشهای پیشگیری و درمان OHSS میپردازد.
علت ایجاد سندرم تحریک بیش از حد تخمدان: OHSS عمدتاً به دلیل استفاده از هورمونهای تحریککننده فولیکولها (FSH) و تزریق گنادوتروپین کوریونی انسانی (HCG)برای تحریک تخمدانها به تولید تخمکهای بیشتر ایجاد میشود. این هورمونها تخمدانها را تحریک میکنند تا فولیکولهای بیشتری تولید کنند که میتواند منجر به تورم تخمدانها و نشت مایعات از رگهای خونی به فضای شکمی و حتی ریهها شود.
• هورمون FSH: هورمونی که برای تحریک تخمکگذاری تجویز میشود و باعث رشد فولیکولهای حاوی تخمک در تخمدان میشود.
• هورمون hCG: برای تحریک آزادسازی تخمکهای بالغ تزریق میشود، اما میتواند باعث افزایش ناگهانی پرآبی فولیکولها و نشت مایعات به داخل شکم شود.
علائم سندرم تحریک بیش از حد تخمدان: علائم OHSS بسته به شدت آن به سه دسته خفیف، متوسط و شدید تقسیم میشوند:
• خفیف:
• نفخ خفیف شکم
• درد خفیف در تخمدانها
• تهوع یا استفراغ خفیف
• افزایش وزن کم (۱ تا ۲ کیلوگرم)
• متوسط:
• نفخ و درد شدیدتر در شکم
• استفراغ و تهوع مداوم
• افزایش سریع وزن (۳ تا ۵ کیلوگرم)
شدید:
• تجمع زیاد مایعات در شکم و قفسه سینه (آسیت)
• مشکلات تنفسی به دلیل تجمع مایعات در ریهها
• کاهش حجم ادرار
• عدم تعادل الکترولیتها و نارسایی کلیوی
• لخته شدن خون و خطر ترومبوز وریدی
عوامل خطر OHSS: عوامل متعددی میتوانند خطر بروز OHSS را افزایش دهند، از جمله:
• سن جوانتر: زنان زیر ۳۵ سال بیشتر در معرض خطر OHSS هستند.
• سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS): زنانی که به PCOS مبتلا هستند، بیشتر مستعد توسعه OHSS میباشند.
• سطح بالای استرادیول سرم: افزایش سطح استرادیول در طول تحریک تخمدانها میتواند خطر OHSS را افزایش دهد.
• داشتن تعداد زیاد فولیکولهای بالغ: زنان با تعداد زیاد فولیکولهای بالغ در تخمدانها پس از درمان تحریک تخمدان، بیشتر در معرض OHSS قرار دارند.
• سابقه قبلی OHSS: زنانی که قبلاً به OHSS مبتلا شدهاند، احتمال بروز مجدد آن را دارند.
پیشگیری از سندرم تحریک بیش از حد تخمدان: استراتژیهای متعددی برای کاهش خطر بروز OHSS وجود دارد:
• کاهش دوز FSH: کاهش دوز داروهای تحریک تخمدان ممکن است خطر بروز OHSS را کاهش دهد.
• جایگزینی hCG با آگونیست GnRH: برخی مطالعات نشان دادهاند که استفاده از آگونیستهای GnRH بهجای hCG میتواند خطر OHSS را کاهش دهد.
• لغو چرخه درمانی (Cycle Cancellation): در مواردی که خطر OHSS زیاد باشد، پزشک ممکن است چرخه IVF را لغو کند تا از تحریک بیش از حد جلوگیری شود.
• فریز کردن جنینها: در برخی موارد، پزشکان ممکن است جنینها را فریز کنند و انتقال آنها را به یک چرخه بعدی و ایمنتر موکول کنند.
درمان OHSS: درمان OHSS به شدت علائم بستگی دارد. برای موارد خفیف و متوسط، درمانهای حمایتی ممکن است کافی باشند، اما در موارد شدید، مداخله پزشکی ضروری است.
• درمان موارد خفیف و متوسط:
• مصرف مایعات کافی برای جلوگیری از کمآبی بدن
• استراحت و اجتناب از فعالیتهای سنگین
• مصرف داروهای مسکن برای کاهش درد
• نظارت بر وزن و علائم برای تشخیص زودهنگام پیشرفت بیماری
• درمان موارد شدید
• بستری شدن در بیمارستان برای نظارت دقیق
• تزریق مایعات داخل وریدی برای جبران مایعات از دست رفته
• تخلیه مایعات از حفره شکمی (پاراسنتز) در صورت تجمع زیاد مایعات
• استفاده از داروهای ضدانعقاد برای جلوگیری از لخته شدن خون
• در صورت بروز مشکلات شدید تنفسی، نیاز به اکسیژنتراپی یا سایر روشهای حمایتی وجود دارد.
پیامدهای بلندمدت: در بیشتر موارد، OHSS با درمان مناسب بهبود مییابد و پیامدهای بلندمدتی ندارد. با این حال، در موارد شدید و درماننشده، ممکن است OHSS منجر به مشکلات جدیتری مانند نارسایی کلیه، مشکلات تنفسی، یا لخته شدن خون شود که میتواند تهدیدکننده زندگی باشد.
نتیجهگیری: سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) یکی از عوارض احتمالی و مهم درمانهای ناباروری است که به دلیل پاسخ غیرطبیعی تخمدانها به داروهای هورمونی رخ میدهد. مدیریت صحیح و پیشگیری از بروز OHSS با کاهش دوز داروها، نظارت دقیق بر وضعیت بیمار و اتخاذ استراتژیهای مناسب میتواند خطر این سندرم را به حداقل برساند. در صورت بروز OHSS، درمان سریع و مناسب میتواند از عوارض جدیتر جلوگیری کند و سلامت بیمار را حفظ کند.